Các vị Phật và Bồ Tát thờ trong chùa: tên gọi và ý nghĩa

Lần đầu bước vào chánh điện một ngôi chùa, nhiều người ngỡ ngàng trước hàng loạt tượng lớn nhỏ: nơi cao nhất là các vị Phật, bên dưới là các Bồ Tát, hai bên là hộ pháp. Mỗi vị có tên gọi, ý nghĩa và vị trí riêng. Bài viết này đi dọc từ chánh điện ra tiền đường để giúp bạn nhận biết, đồng thời gợi ý cách hiểu đúng khi lễ bái.

Cách sắp xếp tượng có thể khác nhau giữa các chùa, vùng miền và truyền thống. Nội dung dưới đây là bố cục phổ biến ở nhiều chùa Bắc tông tại Việt Nam.

Chánh điện: các tầng tượng chính

Tam thế Phật

Ở tầng cao nhất thường có ba pho tượng gần giống nhau, gọi là Tam thế Phật. Ba tượng này tượng trưng cho ba thân của Phật là Pháp thân, Báo thân và Ứng thân, hay hàm ý về quá khứ, hiện tại và vị lai. Điều này nhắc ta nhớ đến tính vô thường và sự giác ngộ viên mãn.

Di Đà tam tôn

Tầng kế tiếp thường thờ ba vị:

• Phật A Di Đà ngồi giữa, vị Phật của cõi Cực Lạc phương Tây.
• Bồ Tát Quan Thế Âm đứng bên trái, biểu tượng của lòng từ bi.
• Bồ Tát Đại Thế Chí đứng bên phải, biểu tượng của trí tuệ và nghị lực.

Pháp môn Tịnh độ tin rằng niệm danh hiệu Phật A Di Đà với lòng thành, mong sinh về cõi Cực Lạc.

Hoa Nghiêm tam thánh

Tầng thứ ba có ba vị:

• Phật Thích Ca Mâu Ni ngồi giữa, tay cầm hoa sen, gợi hình ảnh thuyết pháp trên núi Linh Thứu.
• Tôn giả Ca Diếp đứng một bên, dáng già, đại diện cho hạnh tu khổ hạnh.
• Tôn giả A Nan đứng bên kia, dáng trẻ, là vị thị giả của Đức Phật, nổi tiếng nhờ trí nhớ.

Tầng Di Lặc, Văn Thù và Phổ Hiền

Ở tầng khác, Bồ Tát Di Lặc, vị Phật tương lai, thường ngồi giữa, hai bên là Bồ Tát Văn Thù (trí tuệ) và Bồ Tát Phổ Hiền (hạnh nguyện). Chùa nào có tầng này thì hai vị Ca Diếp, A Nan sẽ đứng cùng vị trí với Thích Ca ở tầng trên.

Tượng Cửu Long và Đản sinh

Tầng thấp thường có tượng Thái tử Sĩ Đạt Đa lúc mới đản sinh, một tay chỉ lên trời, một tay chỉ xuống đất, bao quanh bởi chín con rồng. Hình ảnh này gợi sự tích chín con rồng phun nước tắm cho Thái tử. Hai bên có các vị trời hộ vệ như Đế Thích và Đại Phạm Thiên.

Các vị hộ pháp ở chùa lớn

• Tứ Thiên Vương: bốn vị tướng mặc triều phục, đứng hai hàng đối diện, bảo vệ chánh pháp bốn phương.
• Tứ Bồ Tát: có chùa thay Tứ Thiên Vương bằng bốn vị cầm khí cụ khác nhau.
• Bát Bộ Kim Cương: các vị hộ pháp có cách bố trí khác nhau tùy vùng.

Tiền đường và hành lang

• Hộ pháp Khuyến Thiện và Trừng Ác: hai vị võ tướng đứng hai bên, nhắc người vào chùa khuyên làm điều lành, tránh điều ác.
• Thổ Địa và Thánh Tăng: thờ ở hai bên, tượng trưng cho đất đai nơi chùa tọa lạc và chư Tăng.
• Đức Ông: thường được hiểu là trưởng giả Cấp Cô Độc, người đã cúng dường khu vườn xây tịnh xá đầu tiên, được tôn kính như vị hộ trì tài sản chùa.
• Mười tám vị La Hán: tượng cỡ người thật, đặt dọc hành lang, nhiều tư thế khác nhau. Kinh điển nhắc đến mười sáu vị, truyền thống sau này thêm hai vị thành mười tám.

Một số vị Bồ Tát quen thuộc và ngày lễ

Theo lịch lễ phổ biến trong Phật giáo Việt Nam (có thể khác nhau theo từng nơi):

• Quan Thế Âm Bồ Tát: các ngày 19 tháng 2, 19 tháng 6 và 19 tháng 9 âm lịch.
• Phật A Di Đà: ngày 17 tháng 11 âm lịch.
• Địa Tạng Bồ Tát: ngày 30 tháng 7 âm lịch.
• Bồ Tát Di Lặc: mùng 1 tháng Giêng âm lịch.
• Bồ Tát Văn Thù: mùng 4 tháng 4 âm lịch.
• Bồ Tát Phổ Hiền: ngày 21 tháng 2 âm lịch.

Để tra ngày dương lịch tương ứng, bạn dùng lịch âm dương.

Lễ chùa sao cho đúng

• Thắp hương theo thứ tự: lễ Phật ở chánh điện trước, rồi đến các điện khác.
• Chắp tay, cúi đầu, không chen lấn, không xin xỏ tài lộc theo kiểu mặc cả.
• Hiểu rằng tượng là hình ảnh nhắc ta về phẩm hạnh, như từ bi, trí tuệ, nguyện lực, chứ không phải đối tượng ban phát. Bạn có thể đọc thêm nên học tinh thần gì từ chư Phật và Bồ Tát.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao mỗi chùa thờ một khác? Do truyền thống tông phái, thời kỳ xây dựng và nhu cầu của từng cộng đồng. Không có một mẫu duy nhất.

Tượng Phật Di Lặc bụng to cười hoan hỷ là ai? Đó là hình ảnh Bồ Tát Di Lặc trong văn hóa dân gian Á Đông, tượng trưng cho sự hoan hỷ, bao dung.

Nhà có nên thờ tượng Phật không? Việc thờ tượng tùy vào niềm tin và điều kiện của gia đình. Nếu thờ, nên đặt nơi trang trọng, sạch sẽ, tránh chỗ ô uế.